Dzieje produkcji penicyliny we Wschodniej Europie

Projekt badawczy nr 2014/13/B/HS3/04951 finansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki.

Na początku 1946 r. UNRRA czyli Administracja Narodów Zjednoczonych do Spraw Pomocy i Odbudowy (United Nations Relief and Rehabilitation Administration), ogłosiła nowy program pomocowy. Zamiast dostarczać gotową penicylinę krajom Środkowej i Wschodniej Europy, jak czyniła to od pierwszych dni działalności na terenach wyzwolonych spod niemieckiej okupacji, zaoferowała Polsce, Czechosłowacji, Jugosławii oraz dwóm republikom radzieckim – Białorusi i Ukrainie – po jednej, kompletnie wyposażonej fabryce antybiotyku. Z USA i Kanady miały do Europy zostać wysłane maszyny i urządzenia, schematy montażowe instalacji, a także szczep Penicillium i surowce na pierwsze sześć miesięcy produkcji. Ponadto każdy z objętych programem krajów zobowiązany był wyznaczyć po dwóch specjalistów, mikrobiologa i biochemika, którzy mieli odbyć szkolenie w zakresie produkcji penicyliny. UNRRA zorganizowała taki kurs w Connaught Laboratories na Uniwersytecie Toronto; to tam bowiem działała fabryka, na której wzorowane były podarowane Europejczykom wytwórnie. Obdarowane kraje we własnym zakresie i za własne pieniądze miały przygotować jedynie odpowiednie pomieszczenia fabryczne.

Zgodnie z deklaracjami UNRRA fabryki miały zacząć produkcję antybiotyku jeszcze w 1946 r., jednak realizacja programu natrafiła na duże trudności. Przede wszystkim UNRRA przygotowywała się do zakończenia działalności, co miało nastąpić 31 grudnia tamtego roku (dopiero później przedłużono jej mandat do 30 czerwca 1947 roku). W tym gorączkowym okresie nie udało się skompletować wyposażenia, a korespondencja krążąca pomiędzy lokalnymi misjami UNRRA, a jej kwaterą główną w Waszyngtonie oraz właściwymi ministerstwami w Warszawie, Pradze, Belgradzie, Mińsku i Kijowie często ginęła lub pozostawała bez odpowiedzi przez długie miesiące. Tymczasem stosunki polityczne na świecie zmieniały się, a dotychczasowi sojusznicy coraz wyraźniej dążyli do kolejnego konfliktu, tym razem pomiędzy sobą. UNRRA była na Wschodzie coraz częściej oskarżana o to, że stała się narzędziem politycznym w rękach Amerykanów, a rosnąca obustronna nieufność nie ułatwiała pokonywania trudności technicznych czy zwykłych nieporozumień, o jakie nie trudno przy realizacji dużych i kosztownych programów odbudowy i rozwoju. Plan budowy sześciu fabryk penicyliny (później włączono do programu jeszcze Włochy) był bowiem jednym z największych programów celowych podjętych przez UNRRA – jej „trwałym pomnikiem”, jak określił to Peter Alexeev, szef misji w Pradze. Nie była to pomoc doraźna, jak transporty żywności, odzieży czy gotowych leków, czy nawet urządzeń fabrycznych i środków transportu. W programie tym chodziło o przekazanie przede wszystkim zaawansowanej wiedzy i wyrafinowanej technologii, do której ze względu na wojnę państwa kontynentalnej Europy nie miały dostępu. Dla takich krajów jak Polska, Jugosławia, a nawet należąca przed wojną do wysoko uprzemysłowionych krajów Czechosłowacja, transfer taki oznaczał impuls cywilizacyjny o trudnym do przecenienia wpływie na dalszy rozwój krajowej nauki.


Publikacje

  1. Penicylina i protezy. Pomoc UNRRA w odbudowie polskiego przemysłu medycznego po II wojnie światowej, „Kultura Współczesna: teoria, interpretacje, krytyka,” No. 3 (2018): 118-130.
  2. Kraków czy Tarchomin? Historia sporu o lokalizację fabryki penicyliny przekazanej Polsce  w ramach programu pomocowego UNRRA (1946–1947), „Analecta: Studia i Materiały z Dziejów Nauki” Vol. 23, No. 1 (2018): 289-310.
  3. Rzeczoznawcy budowlani w sporze o lokalizację pierwszej polskiej fabryki penicyliny, „Materiały Budowlane” No. 3 (2018): 64–65.
  4. A ‘Lasting Memorial’ to the UNRRA? Implementation of the Penicillin Plant Programme in Poland, 1946–1949, “ICON: Journal of the International Committee for the History of Technology” Vol. 20 No. 2, (2014): 70-91.
  5. Controlling the Production and Distribution of Drugs in Communist Poland, “Medicina nei Secoli” Vol. 26 No. 2 (2014): 519-556.
  6. Historia ekstraktorów Władysława Podbielniaka, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” Vol. 56, No. 2 (2011): 117–142.

Referaty konferencyjne

  1. Prime movers or cogs in a machine? Doctors, scientists, and engineers in forging international rehabilitation programs, 25th International Congress of the History of Science and Technology, Rio de Janeiro, Brazylia, 23-29 lipca 2017.
  2. Agents or actors? How Czech scientists helped shape UNRRA’s penicillin plant programme, 1944-49, paper delivered at 7th International Conference of the European Society for the History of Science, ‘Science and Power, Science as Power’, Prague, Czech Republic.
  3. Penicillin is not enough. The role of international organizations in fighting STDs in early post-war Europe, delivered at 43rd ICOHTEC meeting ‘Technology, Innovation, and Sustainability: Historical and Contemporary Narratives’, Porto, Portugal.
  4. Spreading the strains of life. International Health Organizations and the dissemination of penicillin production methods in the early Cold War era, delivered at the conference on ‘International Health Organizations (IHOs): People, Politics and Practice in Historical Perspective’, Shanghai, China.
  5. We need to think of what exactly we need to plan’: Designing pharmaceutical consumption in Poland’s centrally controlled economy, 1945–1989. 42nd ICOHTEC, Tel Aviv, Izrael, 16–21 sierpnia 2015.
  6. Reinterpreting the history of penicillin production in Eastern Europe, referat na konferencji “Chemical Reactions: Chemistry and Global History: the 2014 Cain Conference for the History of Chemistry,” Filadelfia, USA, III 2014.
  7. Penicillin production and policy in post-WWII Poland, referat na warsztatach „Drugs and Cold War. Science, standards and politics in Europe,” Rzym, Włochy, XI 2011.
  8. Podbielniak – a centrifuge, that made the world head-spin, referat na XXXIX konferencji ICOHTEC „Technology, the Arts & Industrial Culture,” Barcelona, Hiszpania, VII 2012.
  9. American reaction to the rise of an independent antibiotic industry in Eastern Europe in the late 1940s, referat na Business History Conference, Filadelfia, USA, III 2012.
  10. An embargo that built an industry: Battle Act and the first penicillin plant in Poland, referat na konferencji “Beyond the Magic Bullet: Reframing the History of Antibiotics,” Oslo, Norwegia, III 2011.
Reklamy